Un poco de Historia

<div align="left">A historia seguiu o seu curso e da Alta Idade Media, temos infinidade de testemu&ntilde;os como os sepulcros medievais que se atoparon baixo a praza de Sn. Roque (Crespos); ou toponimia como Desteriz ou Esmoriz que nos referencian alg&uacute;n posesor suevo.</div><div align="left">&nbsp;</div><div align="left">Na Plena Idade Media (S.XI-XII) p&oacute;dese constatar como o monasterio de Sta. Mar&iacute;a de Fiaes dispo&ntilde;&iacute;a de grandes posesi&oacute;ns-donaciones; como as&iacute; se percibe no Tombo desta entidade, nestas terras de Padrenda. Sirva como exemplo a reproduci&oacute;n seguinte datada no ano 1240:</div><br /><blockquote><blockquote><div align="justify">&ldquo;In Dei nomine. Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod ego Michael Martini et uxor mea Marie Genesii cum filiis et filabus nostris scilicet Petro Fernandii et Marina Fernandi et Martino Fernandi facimus cartam venditionis et fimitudinis tibi Iohani Alfonsi cognato meo de nostra hereditate quam habemus in villa que dicitur Pradaneda et vocatur ipsa hereditas in loco qui vocant Barral sub aula Sancti Cipriani pro L sl&hellip; et ego M. Martini una cun uxore mea accepimus a te duo soldos et medium pro roboratione&hellip; Facta carta venditionis sub e.&ordf; M.&ordf; CC.&ordf; LXX.&ordf; VIII.&ordf; Regnante in Legione rege domno Fernando. Tenente Castellum Sancte Crucis Martino Velasci. In Auria episcopo domno Laurentio. Qui presentes fuerunt: Alfonsus Martini clericus ts. Pelagius Martini ts. Suerius Petri ts. Petrus Martini ts. Petrus Garsie prior ts. Pelagius qui notuit&rdquo;.</div><div align="justify">&nbsp;</div></blockquote></blockquote><div align="justify">Xa a finais da Idade Media s.XIV e desde ent&oacute;n, estas terras pertenc&iacute;an na s&uacute;a gran maior&iacute;a &aacute; jurisdicci&oacute;n eclesi&aacute;stica do monasterio de Celanova, tal e como se testemu&ntilde;a nos fueros que esta instituci&oacute;n conced&iacute;a por ent&oacute;n aos veci&ntilde;os locais, e que permitiron constatar a existencia dun priorato Bernardo (orde do Cister) no actual pobo de Monterredondo: </div><div align="justify">&nbsp;</div><blockquote><blockquote><div align="justify">&nbsp;&ldquo;...a&ntilde;o de 1466 Francisco...recibe en fuero <strong>el lugar da granja...</strong>&rdquo;; tambi&eacute;n se puede leer en otro: &ldquo; a&ntilde;o de 1505 lugar da granja a Gonzalo en fuero...&rdquo;. &ldquo; en 1619 el monasterio de Celanova cede en foro a Antonio Alvarez da Granja, vecino de Monterredondo los bienes siguientes, casa, corral...&rdquo;.</div></blockquote></blockquote><div align="justify">&nbsp;</div><div align="justify">Segundo M. Murgu&iacute;a este convento de bernardos pasou a ser parroquial por R.Ou. de 12 de Novembro de 1836.<br />Pero non s&oacute; Celanova pleiteaba ent&oacute;n por estas terras; tam&eacute;n o monasterio de Ramiranes no s.XIII tivo os seus m&aacute;is e os seus menos para facer valer os seus dereitos sobre vellas posesi&oacute;ns en Grix&oacute; e A Torre.<br /><br />Por ent&oacute;n as terras de Padrenda eran paso obrigado para aqueles peregrinos que vindo de Portugal desexaban seguir o seu cami&ntilde;o por Ribadavia, cara a Santiago de Compostela a trav&eacute;s dunha v&iacute;a romana por Pontedeva-Carreira-Pontebarxas, perpendicular &aacute; XVIII. As&iacute; se constata o paso da ra&iacute;&ntilde;a Isabel de Portugal pola capela de Sta. Isabel (Lordelo).<br /><br />Pero o testemu&ntilde;o m&aacute;is claro deste circular de peregrinos o evidencia o Hospital de peregrinos que se asentaba en Ou Condado, do que a&iacute;nda se conserva o seu Lauda coas s&uacute;as cruces patada a ambos os dous lados. Este Hospital pertenc&iacute;a aos Cabaleiros Templarios da orde de San Juan de Jerusal&eacute;n; e &eacute; que non debemos esquecer que por ent&oacute;n (s.XII) este territorio era o primeiro basti&oacute;n de defensa contra as escaramuzas b&eacute;licas entre o reino de Galicia e Portugal, haciendose ent&oacute;n necesario, a proteci&oacute;n de todos aqueles peregrinos que desexaban continuar tranquilamente o seu percorrido cara a Santiago de Compostela.<br /><br />Testemu&ntilde;os escritos que aludan ao top&oacute;nimo: &quot;Hospital&quot; en O Condado referenciando a actual feligres&iacute;a de Sta. Mar&iacute;a do Hospital do Condado, obs&eacute;rvanse en vellos fueros, como os seguintes:<br /><br /><blockquote><blockquote>&ldquo;...a&ntilde;o de 1448 Julio do condado recibe en foro el cas1 do condado en Sta Mar&iacute;a do ospital pte...e polo vigueiro de bogon con rego do ospital.&rdquo;<br /></blockquote></blockquote><br /><blockquote><blockquote>&ldquo;a&ntilde;o de 1565... Estevan fernandez rezive en foro el cas1 do condado en Sta Mar&iacute;a del hospital de diezisiete fanegas en semiente, pte con bigueiro de labandeyra...&rdquo;<br /></blockquote></blockquote><br />As&iacute; mesmo const&aacute;tanse testemu&ntilde;os topon&iacute;micos doutro hospital na contorna de Sta. Maria de Vilar, en c&aacute;lea hospital, posteriormente cuartel militar durante a Guerra Civil espa&ntilde;ola.<br /><br />As terras de Padrenda eran pois o primeiro baluarte que deb&iacute;a sufocar o acoso lusitano e o seu incursi&oacute;n a trav&eacute;s de la &quot;raia seca&quot;, desde o s.XII. As&iacute; se constata nun libro an&oacute;nimo conservado no colexio maior de Sta. Cruz de Valladolid:<br /><br /><blockquote><blockquote>&ldquo; en el a&ntilde;o 1135 reinando el emperador y rey de Espa&ntilde;a Alfonso VII, hubo guerras con los portugueses en Galicia ...&rdquo;<br /></blockquote></blockquote><br />Estas incursiones continuar&aacute;n a trav&eacute;s dos s&eacute;culos posteriores, xerando progresivamente unha rede de fortalezas como a de Desteriz, Ou Castelo(Bandexa), ou a de Grix&oacute; (actualmente recuperada como casa de turismo rural) que a&iacute;nda conserva unha torre, e que se documenta como levantada durante as guerras hispano lusitanas que se produciron en torno aos anos de 1660 e desde tempos de Felipe II.<br /><br />Posiblemente constancia de lestes fatais enfrontamentos, sexan as datas gravadas (1686,1722,1722...), en pe&ntilde;ascales dos montes do Leboreiro, a&iacute;nda hoxe visibles; testemu&ntilde;o quizais dalg&uacute;n soldado hu&iacute;do. Toda esta rede de fortines atop&aacute;base comunicada pola vella &quot;Verea de Milmanda&quot; que atravesaba este municipio; e constata a existencia de pontes ou pontillones como o de Esmoriz, xa mencionado en fueros polo menos desde 1620 ou o de Vos Li&ntilde;os; e o comunicaba co hist&oacute;rico alcazar de Milmanda. <br /><br />Pero estas terras non s&oacute; deb&iacute;an defenderse do pa&iacute;s veci&ntilde;o sin&oacute; da feroz rapacidad dos se&ntilde;ores contra igrexas e terras que deixaban en grave estado de pobreza os templos aldeanos. As&iacute; se pode deducir dun vello preito entre o monasterio de Celanova e D&ntilde;a. Urraca de Moscoso sobre a jurisdici&oacute;n de Padrenda al&aacute; polo ano de 1.545, ou os datos dunha poboaci&oacute;n minguada en Crespos que se reduc&iacute;a a 14 veci&ntilde;os e unhas reliquias que non pasaban dun caliz de esta&ntilde;o, sen herdade nin casa nin lugar.<br /><br />Un antigo documento referente a unha visita pastoral no ano de 1487, inf&oacute;rmanos da antiga divisi&oacute;n eclesi&aacute;stica territorial en Arcedianatos, Chantr&iacute;as, secci&oacute;n &aacute; que pertenc&iacute;a Crespos ou A Torre e como tal deb&iacute;an pagar Chantre e feligreses; non as&iacute; Sta. Mar&iacute;a de Freanes ou Sta. Mar&iacute;a de Grijoa pertencentes ao Arcedianato de Castela. Eran momentos moi delicados para toda Galicia e isto escrib&iacute;ase s&oacute; un ano logo de pasar por aqu&iacute; os Reis Cat&oacute;licos.<br /><br />O s&eacute;culo XVII &eacute; o s&eacute;culo do ma&iacute;z que tanto influ&iacute;u en toda a Galicia post-renacentista, algo que provocou que pr&aacute;cticamente a totalidade dos r&iacute;os e riachuelos do municipio, at&oacute;pense plagados de interesantes molinos harineros, dos cales, a&iacute;nda alg&uacute;n na actualidade, at&oacute;pase en funcionamento.<br /><br />Tam&eacute;n son referencia diso, a inmensa cantidade de horreos, alg&uacute;ns realmente considerables pola s&uacute;a esaxerada lonxitude como os de Vilar.<br /><br />Da situaci&oacute;n destas terras ao longo do s&eacute;culo XVIII inf&oacute;rmanos o interrogatorio do Marques de Ensenada, que polo ano 1750 alegaba que :&nbsp;  <br /><br /><blockquote><blockquote>&ldquo;...este territorio era de se&ntilde;or&iacute;o, jurisdici&oacute;n del Marques de Malpica y Mancera, Conde de Gondomar quien pon&iacute;a corregidor y justicia ordinaria; tambi&eacute;n teniente corregidor quien despachaba sus t&iacute;tulos. Lo mismo hac&iacute;a con las escriban&iacute;as de n&uacute;mero, sin que por ello percibiese derechos algunos.&rdquo;<br /></blockquote></blockquote>&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br />Este marqu&eacute;s ti&ntilde;a o dereito de Luctuosa que se entend&iacute;a a mellor alfaia da cabeza de casa que falecese que daba &aacute; s&uacute;a morte e que se axustaba co mordomo correspondente. Percib&iacute;a ademais este os dereitos de vasallaje que supo&ntilde;&iacute;an 190 reais Vell&oacute;n e polo pedido de Sn. Ju&aacute;n 18 Reais e 17 maraved&iacute;es. Deb&iacute;an ademais o pago da Alcabala nova e o da Alcabala vella que sufragaban ao devandito marqu&eacute;s de Malpica por concesi&oacute;n real, e que supo&ntilde;&iacute;a uns ingresos de 826 maravedies vellos ao ano.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br />&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br />Para rematar, sinalaba que deb&iacute;an pagar o Diezmo, Primicia e o de Pascua, nunha proporci&oacute;n considerablemente alta por froitos, colleita e gando.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br />&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br />&Eacute; preciso constatar que desde finais do XVII durante o XVIII e XIX constr&uacute;ense a pr&aacute;ctica totalidade dos templos e igrexas repartidos por todo o territorio, a&iacute;nda que non debemos esquecer a continua referencia a igrexas locais que se referencian en fueros antigos, o que nos debe levar &aacute; conclusi&oacute;n, de que lestes novos templos barrocos ve&ntilde;en a sustitu&iacute;r aos antigos; probablemente rom&aacute;nicos.<br /><br />A principios do XIX menci&oacute;nanse para este territorio dous concellos: A Torre, e Desteriz, do partido xudicial de Bande. Desde 1836, e xa unificado o concejo adoita aludirse a este indistintamente cos nomes de Padrenda ou Milmanda.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <br />Xa en pleno s&eacute;culo XX esta terra viviu con gran crudeza e valor os anos da posguerra espa&ntilde;ola, onde o contrabando ou &quot;Ramboya&quot;, acepci&oacute;n popular, posibilitou que moitos dos seus veci&ntilde;os sobrevivisen &aacute; escaseza e ambruna daqueles anos, a pesar do risco que supo&ntilde;&iacute;a por ent&oacute;n a Garda Civil que non s&oacute; requisaba o material, sin&oacute; nalg&uacute;n caso ata a propia vida.<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;<br />Pero o contrabando foi dende sempre un dos oficios m&aacute;is antig&uacute;os por estas terras, coa veci&ntilde;a Castro Leboreiro (Portugal); que xerou un abundante folklore popular como a canci&oacute;n &quot;A Ramboya&quot; con ritmo de pasodoble e que se estendeu rapidamente por todo o sur de Galicia.&nbsp; <br /></div><br />
 
A historia seguiu o seu curso e da Alta Idade Media, temos infinidade de testemuños como os sepulcros medievais que se atoparon baixo a praza de Sn. Roque (Crespos); ou toponimia como Desteriz ou Esmoriz que nos referencian algún posesor suevo.
 
Na Plena Idade Media (S.XI-XII) pódese constatar como o monasterio de Sta. María de Fiaes dispoñía de grandes posesións-donaciones; como así se percibe no Tombo desta entidade, nestas terras de Padrenda. Sirva como exemplo a reprodución seguinte datada no ano 1240:

 

“In Dei nomine. Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod ego Michael Martini et uxor mea Marie Genesii cum filiis et filabus nostris scilicet Petro Fernandii et Marina Fernandi et Martino Fernandi facimus cartam venditionis et fimitudinis tibi Iohani Alfonsi cognato meo de nostra hereditate quam habemus in villa que dicitur Pradaneda et vocatur ipsa hereditas in loco qui vocant Barral sub aula Sancti Cipriani pro L sl… et ego M. Martini una cun uxore mea accepimus a te duo soldos et medium pro roboratione… Facta carta venditionis sub e.ª M.ª CC.ª LXX.ª VIII.ª Regnante in Legione rege domno Fernando. Tenente Castellum Sancte Crucis Martino Velasci. In Auria episcopo domno Laurentio. Qui presentes fuerunt: Alfonsus Martini clericus ts. Pelagius Martini ts. Suerius Petri ts. Petrus Martini ts. Petrus Garsie prior ts. Pelagius qui notuit”.
 
Xa a finais da Idade Media s.XIV e desde entón, estas terras pertencían na súa gran maioría á jurisdicción eclesiástica do monasterio de Celanova, tal e como se testemuña nos fueros que esta institución concedía por entón aos veciños locais, e que permitiron constatar a existencia dun priorato Bernardo (orde do Cister) no actual pobo de Monterredondo:
 
 “...año de 1466 Francisco...recibe en fuero el lugar da granja...”; también se puede leer en otro: “ año de 1505 lugar da granja a Gonzalo en fuero...”. “ en 1619 el monasterio de Celanova cede en foro a Antonio Alvarez da Granja, vecino de Monterredondo los bienes siguientes, casa, corral...”.
 
Segundo M. Murguía este convento de bernardos pasou a ser parroquial por R.Ou. de 12 de Novembro de 1836.
Pero non só Celanova pleiteaba entón por estas terras; tamén o monasterio de Ramiranes no s.XIII tivo os seus máis e os seus menos para facer valer os seus dereitos sobre vellas posesións en Grixó e A Torre.

Por entón as terras de Padrenda eran paso obrigado para aqueles peregrinos que vindo de Portugal desexaban seguir o seu camiño por Ribadavia, cara a Santiago de Compostela a través dunha vía romana por Pontedeva-Carreira-Pontebarxas, perpendicular á XVIII. Así se constata o paso da raíña Isabel de Portugal pola capela de Sta. Isabel (Lordelo).

Pero o testemuño máis claro deste circular de peregrinos o evidencia o Hospital de peregrinos que se asentaba en Ou Condado, do que aínda se conserva o seu Lauda coas súas cruces patada a ambos os dous lados. Este Hospital pertencía aos Cabaleiros Templarios da orde de San Juan de Jerusalén; e é que non debemos esquecer que por entón (s.XII) este territorio era o primeiro bastión de defensa contra as escaramuzas bélicas entre o reino de Galicia e Portugal, haciendose entón necesario, a proteción de todos aqueles peregrinos que desexaban continuar tranquilamente o seu percorrido cara a Santiago de Compostela.

Testemuños escritos que aludan ao topónimo: "Hospital" en O Condado referenciando a actual feligresía de Sta. María do Hospital do Condado, obsérvanse en vellos fueros, como os seguintes:

“...año de 1448 Julio do condado recibe en foro el cas1 do condado en Sta María do ospital pte...e polo vigueiro de bogon con rego do ospital.”

“año de 1565... Estevan fernandez rezive en foro el cas1 do condado en Sta María del hospital de diezisiete fanegas en semiente, pte con bigueiro de labandeyra...”

Así mesmo constátanse testemuños toponímicos doutro hospital na contorna de Sta. Maria de Vilar, en cálea hospital, posteriormente cuartel militar durante a Guerra Civil española.

As terras de Padrenda eran pois o primeiro baluarte que debía sufocar o acoso lusitano e o seu incursión a través de la "raia seca", desde o s.XII. Así se constata nun libro anónimo conservado no colexio maior de Sta. Cruz de Valladolid:

“ en el año 1135 reinando el emperador y rey de España Alfonso VII, hubo guerras con los portugueses en Galicia ...”

Estas incursiones continuarán a través dos séculos posteriores, xerando progresivamente unha rede de fortalezas como a de Desteriz, Ou Castelo(Bandexa), ou a de Grixó (actualmente recuperada como casa de turismo rural) que aínda conserva unha torre, e que se documenta como levantada durante as guerras hispano lusitanas que se produciron en torno aos anos de 1660 e desde tempos de Felipe II.

Posiblemente constancia de lestes fatais enfrontamentos, sexan as datas gravadas (1686,1722,1722...), en peñascales dos montes do Leboreiro, aínda hoxe visibles; testemuño quizais dalgún soldado huído. Toda esta rede de fortines atopábase comunicada pola vella "Verea de Milmanda" que atravesaba este municipio; e constata a existencia de pontes ou pontillones como o de Esmoriz, xa mencionado en fueros polo menos desde 1620 ou o de Vos Liños; e o comunicaba co histórico alcazar de Milmanda.

Pero estas terras non só debían defenderse do país veciño sinó da feroz rapacidad dos señores contra igrexas e terras que deixaban en grave estado de pobreza os templos aldeanos. Así se pode deducir dun vello preito entre o monasterio de Celanova e Dña. Urraca de Moscoso sobre a jurisdición de Padrenda alá polo ano de 1.545, ou os datos dunha poboación minguada en Crespos que se reducía a 14 veciños e unhas reliquias que non pasaban dun caliz de estaño, sen herdade nin casa nin lugar.

Un antigo documento referente a unha visita pastoral no ano de 1487, infórmanos da antiga división eclesiástica territorial en Arcedianatos, Chantrías, sección á que pertencía Crespos ou A Torre e como tal debían pagar Chantre e feligreses; non así Sta. María de Freanes ou Sta. María de Grijoa pertencentes ao Arcedianato de Castela. Eran momentos moi delicados para toda Galicia e isto escribíase só un ano logo de pasar por aquí os Reis Católicos.

O século XVII é o século do maíz que tanto influíu en toda a Galicia post-renacentista, algo que provocou que prácticamente a totalidade dos ríos e riachuelos do municipio, atópense plagados de interesantes molinos harineros, dos cales, aínda algún na actualidade, atópase en funcionamento.

Tamén son referencia diso, a inmensa cantidade de horreos, algúns realmente considerables pola súa esaxerada lonxitude como os de Vilar.

Da situación destas terras ao longo do século XVIII infórmanos o interrogatorio do Marques de Ensenada, que polo ano 1750 alegaba que : 

“...este territorio era de señorío, jurisdición del Marques de Malpica y Mancera, Conde de Gondomar quien ponía corregidor y justicia ordinaria; también teniente corregidor quien despachaba sus títulos. Lo mismo hacía con las escribanías de número, sin que por ello percibiese derechos algunos.”
        
Este marqués tiña o dereito de Luctuosa que se entendía a mellor alfaia da cabeza de casa que falecese que daba á súa morte e que se axustaba co mordomo correspondente. Percibía ademais este os dereitos de vasallaje que supoñían 190 reais Vellón e polo pedido de Sn. Juán 18 Reais e 17 maravedíes. Debían ademais o pago da Alcabala nova e o da Alcabala vella que sufragaban ao devandito marqués de Malpica por concesión real, e que supoñía uns ingresos de 826 maravedies vellos ao ano.
    
        
Para rematar, sinalaba que debían pagar o Diezmo, Primicia e o de Pascua, nunha proporción considerablemente alta por froitos, colleita e gando.
    
        
É preciso constatar que desde finais do XVII durante o XVIII e XIX constrúense a práctica totalidade dos templos e igrexas repartidos por todo o territorio, aínda que non debemos esquecer a continua referencia a igrexas locais que se referencian en fueros antigos, o que nos debe levar á conclusión, de que lestes novos templos barrocos veñen a sustituír aos antigos; probablemente románicos.

A principios do XIX menciónanse para este territorio dous concellos: A Torre, e Desteriz, do partido xudicial de Bande. Desde 1836, e xa unificado o concejo adoita aludirse a este indistintamente cos nomes de Padrenda ou Milmanda.
        
Xa en pleno século XX esta terra viviu con gran crudeza e valor os anos da posguerra española, onde o contrabando ou "Ramboya", acepción popular, posibilitou que moitos dos seus veciños sobrevivisen á escaseza e ambruna daqueles anos, a pesar do risco que supoñía por entón a Garda Civil que non só requisaba o material, sinó nalgún caso ata a propia vida.
     
Pero o contrabando foi dende sempre un dos oficios máis antigúos por estas terras, coa veciña Castro Leboreiro (Portugal); que xerou un abundante folklore popular como a canción "A Ramboya" con ritmo de pasodoble e que se estendeu rapidamente por todo o sur de Galicia.